Ieder jaar sterven er in Nederland ongeveer 135.000 mensen. Stel nu dat je ongeveer 10 personen om je heen hebt voor wie je van grote betekenis bent, dan betekent dit dat jaarlijks meer dan een miljoen mensen het verlies moeten zien te verwerken van een belangrijk persoon. Dat zijn een heleboel mensen.
Je hoort ze bijna niet, de nabestaanden. Ze vechten niet voor meer begrip, ze lopen niet in protestmarsen voor méér verlofdagen dan de miezerige twee dagen die je in ons land krijgt om voor het laatst afscheid van iemand te nemen.Nee, veel mensen verwerken hun verdriet in de stilte van hun eigen woonkamer.
De buitenwereld deelt hen in: wees, weduwe, weduwnaar, kind verloren, zonder broer, vriendin kwijt. En, gek als we zijn op het maken van lijstjes: nabestaanden worden ook met elkaar vergeleken. Leedconcurrentie. Bovenaan het lijstje met grote verliezen staat het verlies van een kind. Daaronder het kind dat zijn moeder verliest. Daaronder de man of vrouw met kinderen die zijn of haar partner verliest. Daaronder de man of vrouw zonder of met oudere kinderen die haar of zijn partner verliest. Daaronder de volwassene die zijn of haar ouders verliest. Daaronder de broer, de zus, de vriend enzovoorts. Hoe lager op de ranglijst, hoe minder aandacht.
Biedt het troost te weten dat jij het zwaarste verlies hebt geleden? Biedt het troost te weten dat het nog veel erger kan? De buitenwereld denkt soms van wel. ‘Het duurt een jaar en een dag, dan is de pijn over’ troost niet echt. Loze woorden en dat niet alleen: ze zijn heel erg pijnlijk. Het gaat er vaak niet alleen om wie je verliest, of hou oud hij of zij is, maar welke band je met iemand had. In het geval van het verlies van een kind verlies je (een deel) van je toekomst en zoveel meer. Een dochter verliest door de dood van haar vader de onvoorwaardelijke liefde van een ouder voor zijn kind. Twee aspecten van liefde die je niet met elkaar kunt en mag vergelijken.
Niet alleen buitenstaanders vergelijken het leed van anderen, ook nabestaanden onderling doen dat. ‘Jij verloor je vader? Ik verloor bij de bevalling mijn vrouw en mijn kind.’ gehoord tijdens een lotgenotenbijeenkomst. Leedconcurrentie.
Die strijd om ‘wat is het grootste verlies’ is niet nieuw. Na de Tweede Wereldoorlog kwamen er uit de Jappenkampen en uit concentratiekampen honderdduizenden mensen terug in Nederland. Gebroken mensen. Honderdduizenden kwamen nooit meer terug. In ons land zelf vielen ook veel doden . Het land moest wederopgebouwd worden, en over het leed werd niet gepraat. ‘ Jullie hadden het zwaar in Indië? Meid je moest eens weten hoe zwaar wij het hier in de hongerwinter hebben gehad’ . Beide verhalen kloppen als een bus, maar de vergelijking maakte iedereen monddood. Gewerkt moest er worden, niet gezeurd. Die bittere tijd zijn we ontstegen, maar nog steeds wordt er nodeloos veel leed met elkaar vergeleken.
Niet alleen vergelijken we het leed van nabestaanden, we vergelijken ook ander leed. Ieder jaar eindigen bijvoorbeeld ruim 70.000 huwelijken in een scheiding. Mensen hebben daar verdriet van, moeten dat verlies een plek geven. Het verlies van een gedeelde droom die bittere pil blijkt te zijn. Hun eventuele kinderen moeten verwerken dat ze in een gebroken gezin opgroeien, met ouders die door de breuk vaak (tijdelijk) erg labiel zijn. Voor kinderen van gescheiden ouders is haast geen aandacht in ons land. Voor de ex-echtgenoten trouwens ook niet. We zetten het weg met ‘je hebt het toch zelf gewild? jij wilde niet bij hem blijven?’, en de kinderen ‘ ach, die komen daar wel overheen, die zijn nog jong’. Dat troost niet. In tegendeel, het duwt je naar beneden.
Wat is dan wel troost? Er gewoon zijn. Luisteren. Vragen wat iemand nodig heeft. Niet zeggen ‘ik begrijp het’als je het niet hebt meegemaakt. Geen adviezen geven omdat je het niet aan kunt zien dat iemand verdrietig is. Geef iemand de ruimte. Maak kenbaar dat je nog aan de overledene denkt. Dat je van gekkigheid niet weet wat je moet zeggen. Liever samen stil zijn dan ongemakkelijke woorden er uit gooien. Accepteer dat er pijn is en verdriet. Dat jij het niet op kan lossen voor die ander. Die ander moet zijn eigen rugzak meedragen. Die kun jij niet lichter maken. En in hemelsnaam, hou op met dat eeuwige vergelijken. Er is geen grootste slachtoffer. In het land van verlies bestaan er geen winnaars.
Daan Westerink, 16 januari 2006, bijgewerkt op 2 november 2012
Vanuit het diepst van mijn hart Beta: dank u, voor de toevoegingen en de laatste opmerking. Ik ga het in ieder geval proberen!
Indrukwekkend verhaal. Belangrijk is dat je er bent. Je hoeft inderdaad niets te zeggen. Niet komen bij iemand die een verlies heeft is veel erger. Ik weet niet wat ik moet zeggen, hoor je wel eens. Dat hoef je ook niet te weten. Volg je hart.
Accepteren is belangrijk. Er is niemand op de wereld die het verlies van wie dan ook kan goedmaken. Accepteren dat het waar is, dat hij of zij er niet meer is. Accepteren betekent niet dat het dan goed is. Het verdriet blijft, dat is ook goed, dat verdriet mag er zijn, dat hoort erbij. Dat verdriet kun je ook accepteren. Toch zul je hem of haar blijven missen en daar moeite mee hebben. Ook dat mag. Laat het maar toe. Acceptatie, aanvaarding, mededogen, ontferming. Dat leer en doe je niet zomaar. Zelf ben ik met de familieopstellingen (Bert Hellinger) verder gekomen. Ook als je je verdriet diep wegstopt, het is nooit te laat om het alsnog aan te pakken en te leren accepteren.
Ga zo door Voordaan!
Robin, ja, wat een toegevoegde waarde, die nieuwe rituelen. Hoewel sommige mensen er ook helemaal gek van worden hoor, van eerst zoveel dagen mensen in je huis die koken, dan herdenken, dan weer 40 dagen later bijeenkomen enzovoorts. Elk voordeel…
Een andere collega was vorige maand aanwezig op een Nigeriaans rouwfeest. De grootmoeder van haar vriend was begin november overleden. 40 dagen daarna werd dit feit herdacht door haar nabestaanden (700). Kosten noch moeite zijn gespaard om er een mooi samenzijn van te maken. Daarnaast werden er pennen, borden, placemats, stickers weggeven met de naam van de overledene en de feestdatum als opdruk. Wat een verschil met onze rouwrituelen…
Prachtig. Afgelopen vrijdag was ik op een crematie van een collega. Het verdriet van zijn gezin was zo aangrijpend om te zien. Een van de nabestaanden probeerde haar gevoelens onder woorden te brengen, maar het lukte haar niet. Heel aangrijpend.
De knulligheid waarmee mensen tijdens de koffie andere onderwerpen proberen aan te snijden is echt aandoenlijk…en begrijpelijk tegelijk. Zonder woorden toon je inderdaad meer begrip dan met, Daan…zeker tijdens een rouwplechtigheid, maar ook in alle jaren daarna. Het verdriet gaat nooit over.
Ik heb hier niets meer aan toe te voegen…je hebt alle schone en wrede waarheden naar voren gezet! Mijn complimenten!
Ha ha, maak je in je stuk een opmerking over Menzis, staat die direct rechts naast je blog. Grappig, want ik maakte anti-reclame voor ze!
Dank jullie voor je uitgebreide reacties. Daar ben ik erg blij mee, ik doe er mijn voordeel mee: met kritische lezers leer ik mijn pennen te scherpen. niet harder te schrijven, maar wel duidelijker. @Solvejg, dank voor jou kennis die je hier toevoegt. Het is waar denk ik wat je zegt over rituelen. Je ziet nu, ingezet oa. door de open manier van afscheid nemen in de jaren ’80 van de eerste mannen die aan aids stierven, dat steeds meer mensen hun eigen rituelen maken. De ontkerkelijking maakte mensen vrijer in hun keuzes, maar ontnam ze ook de rituelen. Gelukkig pakken ze die nu weer massaal terug. Ik denk dat het een wisselwerking is tussen mensen. Nabestaanden kunnen zelf ook zeggen waar ze behoefte aan hebben. En iedereen is daarin verschillend.
@ Theodora: de lijst met verliezen is lang. Ik geef anderen graag de erkenning omdat zwijgen en oppotten zorgt voor veel rottigheid. En daar ben ik klaar mee. Met de concurrentie in de eerste plaats. hierbij, voor jou. Ik zie ook dat jouw begrip heel groot is. Zien anderen dat niet, jammer dan. Can’t please them all!
@ Helena, Rami, Wilma, Jacob en alle anderen: dank voor het zo goed lezen. Dat doet me werkelijk goed.
@ Victor: die voorpagina zuigt soms alle energie uit me. Maakt me enorm aan het schrikken en daarom zat die tijger zo gevangen van gisteren. het zegt helemaal niets. Als je in veel keuzelijsten zit dan kun je als je schrijft sowieso al boven in de lijst komen, wat maakt dat meer mensen je lezen enzovoort enzovoort. Zelfs een nietszeggend stuk als ‘Samen zijn we wel sterk’ wat ik schreef stond in de top. Waardeloos. Hoe dan wel waarderen? Nou, gewoon, niet. Graag een andere voorpagina, ik word nu niet wijs uit nieuwe mensen, en die lees ik graag. Ik vind het wel erg leuk dat je me een compliment maakt overigens!!!
Uitstekend stuk!
je staat niet voor niks op de voorpagina.
groetenviktor
ik heb het stuk nu 3 keer gelezen. Ik ben onder de indruk van je grote begrip……Ik heb in mijn werk als verpleegkundige al veel te maken gehad met verlies. Verlies van gezondheid, verlies van een lichaamsdeel en verlies van onafhankelijkheid geven ook een rouwproces.
En dan natuurlijk al die patiënten die overleden zijn. Met de ene patiënt had ik natuurlijk beter kontakt dan met de andere dus bij sommige voelde ik niet veel. Je moet ook een zekere afstand nemen anders hou je het niet vol. Ik merk alleen naarmate ik ouder word, ik toch gevoeliger word. Ik heb mijn eigen vader verloren en toen pas drong de volle omvang van rouw tot mij door. Rouw is rauw kan ik je zeggen. Ik voel mij daardoor beter in staat de familie van de overleden patiënt te begeleiden. Dat was ook zo bij vrouwen die moesten bevallen. Toen ik zelf weeën gevoeld had, was ik beter in staat te begrijpen wat die vrouwen doormaakten. Dat wil niet zeggen dat andere die dat niet meegemaakt hadden die begeleiding niet konden geven, maar misschien begrijp je wat ik bedoel. Daarom vind ik lotgenotenkontakt een goed idee.
Ik heb niet de gewoonte om naar begrafenissen van patiënten te gaan, maar één keer heb ik het toch gedaan. Dat was ook een heel uitzonderlijke en erg verdrietige situatie. Daar ga ik nog eens een log over schrijven. De echtgenoot heeft het ontzettend gewaardeerd dat ik en nog een collega naar de begrafenis kwamen. Wij hebben dit zo kunnen afsluiten. Het vak verpleegkunde is mooi, maar soms vervloek ik het.
en bedankt voor je begrip voor mijn situatie……en weet je wat, het is voor mijn ex ook niet makkelijk, dat besef ik terdege, maar voor ik daar aan toe ben moet er nog heel wat water naar de zee gestroomd zijn.
lieve groet T
Ha Daan. Ik heb ongeveer een jaar lang onderzoek gedaan naar nabestaanden van mensen die wel of niet hadden toegestemd in het doneren van organen van hun overleden geliefde (kind, ouder, partner). Vreemd genoeg gingen allen ongeveer op dezelfde manier met de dood en het al dan niet doneren om. Het leek echter alsof mensen met een katholieke achtergrond iets gemakkelijker tot donatie overgingen (geen harde cijfers hoor, zo groot was de groep niet). Later heb ik ten behoeve van een ander onderzoek veel gelezen over de rol die de dood speelt in andere culturen. Het feit dat wij Nederlanders niet of nauwelijks rituelen hebben om de dood te accepteren als onderdeel van ons leven, maakt ook dat het voor vrienden, omstanders en familieleden zo ontzettend moeilijk is om de juiste toon te vinden om uiting te geven aan hun gevoelens en hun medeleven met degene die zijn of haar geliefde is verloren. Soms zou ik willen dat we meer waren als sommige Afrikaanse volkeren, waarbij wordt aangenomen dat de ziel van de overledene nog een tijdlang rondzweeft totdat de rituelen zijn afgerond. Dat klinkt zakelijk, maar dat is het in geen geval. Een weduwe hoeft een tijdlang niets te doen, er wordt voor haar gezorgd, zodat ze de tijd krijgt afscheid te nemen van haar geliefde. En in sommige culturen zijn er vrouwen die hard huilen ten afscheid van de geliefde van een ander: er is een term voor die ik nu even kwijt ben.
Dood en verliesverwerking zijn dingen waar ik veel over nadenk, lees ook http://www.volkskrantblog.nl/pub/blogs/entry.php?id=25588 over doodsangst. Vind dan ook jouw werk heel bijzonder, omdat ik me daar heel erg bij betrokken voel. Een vriendin van mij had ooit het idee om mensen die iemand verloren hebben een soort altaartje te laten maken: niet alleen een plek in je hart, maar een fysieke plek met dingen die je aan je geliefde doen denken. Dat is een vorm van nadenken over rituelen die wij hier eigenlijk niet hebben. Wij stoppen de dood en emoties over de dood liever weg. Heel goed dus dat je dat hier opengooit!
Mooi en goed stuk Voordaan! Het is een moeilijk onderwerp en er wordt te weinig aandacht aan gegeven! En dat kenmerkt zich o.a. dat je als werknemer slechts 2 daagjes "vrij" krijgt als een dierbare is overleden (wat je zelf al schrijft). Ik heb zelf de ervaring van een instantie als het UWV (heb er onlangs een blogje over geschreven): ze leven niet met je mee en denken dat je gewoon maar door kan blijven solliciteren, terwijl het erg slecht ging met mijn moeder en ik ook nog mede-mantelzorger was. Ik zal verder maar niet uitwijden wat ze zeiden, maar het was te bot voor woorden!
En leedconcurrentie, ja daar is ook sprake van, vergelijken heeft ook geen zin!
Verder uit iedereen zijn/haar verdriet op een andere wijze, en dat hoeft ook niet te betekenen dat de een meer of minder verdriet heeft! Die conclusies worden soms wel getrokken door bep. mensen, is mijn ervaring.
Is dat typsch Nederlands om leed te vergelijken?
Ach vast niet.
Mooi om dit onder de aandacht te brengen. Zeker om dat het van jou komt.
brother daan: vind eerste dagen na iemands overlijden dichtbij verschrikkkelijk, je moet heel attent zijn van alles meeregelen, eigen verdriet voorlopig plek zien te geven en heel het gebeuren dondert over je heen, relatie fysiek contact met dode vaak bijna direct weg cq onmogelijk gemaakt! Laat zelf anderen liefst zelf hele verhaal desnoods tien keer maar vertellen. als anderen iets willen weten ragen ze wel!
Goed stuk Daan, er zijn en luisteren…
Het is verbazingwekkend hoeveel verschillende reacties je krijgt als er een naaste van je is overleden. De een vertelde mij dat hij nooit weet wat hij op zo’n moment moet zeggen en dat waardeer en herken ik. De ander stuurde een kaart vanuit Alaska met chocola in de envelop, gewoon omdat hij vond dat ik wel een lief gebaar kon gebruiken. Dat is hoogst ongebruikelijk, maar ik waardeer het net zo.
Het komt er dus ook op neer hoe je met de reacties omgaat. Zolang ik weet dat de mensen het goed menen, waardeer ik hun reactie, want dat is het belangrijkste. Je hoeft niet verbaal begaafd of zelfs maar sociaal capabel te zijn om je medeleven te uiten als de ontvanger openstaat voor je bedoelingen.
Overigens, een mooi stuk!
Een echt pittig onderwerp wat je behoorlijk goed weergeeft in je verhaal. Natuurlijk zijn er ook gevallen waarbij het vergelijken juist een gevoel van herkenning teweeg kan brengen. Het is precies zoals jij en Solvejg zeiden, het verschilt van geval tot geval.
Lastig. Zo dapper dat je daar je werk van gemaakt hebt!
Alles gelezen, ook de reacties en het roept allerlei gevoelens op, maar ik kan er eigenlijk geen woorden aan geven. Een goede bekende overleed in het jaar van mijn 25 jarig huwelijk. Haar feestje zou een paar maanden voor het mijne gevierd worden. Met haar man ben ik al jaren bevriend, hij was pastor in onze kerk en ik ken hem via allerlei gezamenlijke werkgroepjes en ook een gespreksgroep. Hij is nu al een paar jaar weduwnaar. Ik vond het zo verschrikkelijk dat hij zijn 25-jarig huwelijksfeest niet kon vieren, dat ik het mijne met H. heel klein heb gehouden. Later heb ik me afgevraagd of dat wel goed is geweest. Maar ja, ik kon het gewoon niet.
Nog een kleine aanvulling: voor sommige gebeurtenissen zijn inderdaad letterlijk geen woorden. Die hoef je dan ook niet uit te spreken. Troost is niet alleen het in woorden vatten van je gevoelens. Troost is ook het samen bewandelen van een weg zonder de ander en haar lasten te dragen.
Grappig hoe ik er blijkbaar ook in woorden niet in slaag precies te duiden wat ik bedoel…..
Hoi Solvejg, Rouwen is inderdaad heel persoonlijk. De een verwerkt een verlies door wekelijks met een vriend te gaan sporten, een ander heeft daar heel veel tijd en heel veel gesprekken voor nodig. Hoe het moet kun je dus niet zeggen. Eigenlijk gaat dat hier ook niet over. De concurrentie onderling en van de buitenwacht, daar gaat het over. En over het feit dat mensen vaak willen troosten maar dan ongemakkelijke dingen gaan zeggen. Stilte mag ook. En vergelijken: dat is bijna altijd iemand pijn doen. Rouwen betekent ook je toekomst opnieuw afstemmen. ook met vrienden. Goede tijden delen is nou eenmaal makkelijker dan slechte. Dat is niemands schuld, soms loopt het nou eenmaal zo. Wel is dat heel jammer en pijnlijk. Ook relaties kunnen een verlies vaak niet aan. Als een kind bijvoorbeeld overlijdt. Het leed is bij ouders zo groot, dat ze elkaar soms eenvoudig weg niet meer kunnen bereiken. Elkaar niet kunnen nabijstaan. Maar goed, dat is een ander onderwerp. Ik probeer een lans te breken voor er zijn, ook als je de woorden niet kunt vinden.
Ik denk niet dat iemand er iets aan heeft als je zegt dat het een jaar en een dag duurt, want daarmee zeg je dat het over moet zijn. En dat is soms in geen geval zo. het verdriet slijt dan wel, maar het verlies blijft aanwezig. Of vriendschappen dit aankunnen, dat moet blijken. het kan teveel zijn, dat is van beide kanten heel begrijpelijk. Groetjes, Daan
Soms is het een hulpeloze poging om aan te geven dat je het begrijpt door iets te noemen waarvan je denkt dat het vergelijkbaar is. Vaak weten mensen niet goed hoe ze moeten reageren als hen wordt verteld dat een kind, een partner, een ouder zojuist is overleden. Soms is het leed zo groot dat het onvoorstelbaar is. Ik heb een vriend die drie jaar geleden zijn toen 8-jarige dochter heeft verloren: doodsoorzaak is nog steeds onbekend, op onverklaarbare wijze is ze op weg naar het ziekenhuis overleden. Uiteindelijk heb ik het contact moeten verbreken omdat hij teveel van me eiste. Soms moet je accepteren dat je niet kunt troosten, geen verschil kunt maken in het leed van een ander. Het verlies kan misschien een ‘plek’ krijgen, maar iets of iemand anders zal het verlies nooit kunnen vervangen of invullen. De vriend over wie ik het net had heeft een gebroken gezin en dat komt nooit meer goed. De zin, het uitzicht, het doel is onder het gezin vandaan geslagen. Ik kan dat verlies niet met hen delen. Het helpt niets om te zeggen dat je nog aan de overledene denkt: dat maakt het soms zelfs nog erger. Als iemand een beetje afleiding zoekt bijvoorbeeld en even de gedachten op iets anders probeert te zetten.
Voordaan, het is heel goed hoor dat je dit onderwerp bespreekbaar maakt, zeker gezien je werk in de verliesverwerking, maar ik denk dat het per ‘geval’ om het zo oneerbiedig te zeggen, verschilt. Dat maakt het ook zo verdomde ingewikkeld. Er zijn mensen die er wat aan hebben als je tegen ze zegt dat het een jaar en een dag duurt (blijkt ook uit onderzoek, het is hard) terwijl anderen de ruimte nodig hebben om er de rest van hun leven mee bezig te zijn.
Daan, groet van S
Verrdriet is niet te vergelijken, met niets en zeker niet met niemand. Ieder verwerkt verlies op zijn/of haar manier. Zolang de buitenwacht maar oppast dat de verdrietige maar niet in het verdriet blijft hangen. Door eenzaamheid gebeurt dat helaas nog steeds te vaak.
Groetjes van Leny
Ja precies!
Heel goed, voordaan. Vooral de laatste alinea. Overal; hier, thuis, op het werk, in de straat of in de kroeg.
Zeg, hoe is het met je?
Nou, eeuh eigenlijk..
Ja mijn zus had ook al.. en toen ik vande week.. maar ik vind..volgende week gaan we weer..weet je wat ik had..en toen zei ie zomaar..nou ik ga maar weer…
Oke, euh..